ضرورت و اهمیت آموزش ضمن خدمت

هزاره سوم میلادی ، با جهانی شدن آموزش و تغییرات سریع در دانش و مهارت ها همراه بوده است (کارنوی[1]،1384) . در این عصر ، سرمایه انسانی مهم ترین عامل توسعه سازمانی و آموزش ، بهترین ابزار برای توسعه منابع انسانی به حساب می آید (ایوانسدیچ[2]، 2001، ساخار و پولس، 1370). لذا امروزه بر هیچ فردی نقش و اهمیت والای آموزش پوشیده نیست ، به عبارت دیگر این اصل که آموزش در ارتقاء سطح دانش ، توانمندی ها و نگرش های انسان ها تاثیر بسزایی دارد. مورد تمامی صاحبنظران و متخصصان امر آموزش و تعلیم و تربیت می باشد (جعفری قوشچی، 1381). درک اهمیت و ضرورت آموزش نیروی انسانی هنگامی آشکار می شود که به این حقیقت توجه داشته باشیم که تحقق توسعه مستلزم پرورش نیروی انسانی کیفی و با صلاحیت و توسعه بدون داشتن انسان های فرهیخته و متمدن امری غیر ممکن است. به همین دلیل بررسی اجمالی وضعیت کشورهای توسعه یافته و عقب مانده نشان می دهد که کشور های صنعتی و فرا صنعتی ، آموزش و پرورش نیروی انسانی را سرلوحه ی اقدامات زیر بنای خود قرار داده اند و این مهم را بر فلسفه اساسی توسعه و پرورش منابع انسانی بنیان نهاده اند ، در حالیکه کشور های عقب مانده با توجه به عامل فقر نیروی انسانی کارآمد و متخصص از پیمودن پلکان توسعه بازمانده اند و حتی به صراحت می توان ادعا کرد که یکی از طرق سلطه ی کشور های استعمارگر به کشور های عقب مانده پس از جنگ جهنی دوم ، زمینه سازی برای فقر آموزش و نیروی انسانی کارآمد در این کشور ها بوده است (فتحی واجارگاه، 1386).

آموزش های ضمن خدمت به دلایل بسیاری مورد نیاز سازمان هاست و ضرورت آن روز به روز افزایش می یلبد. برخی از اساسی ترین این ضرورت ها را می توان در موارد زیر ذکر کرد:

  1. رفع نواقص عملکرد جاری و پیش بینی های آینده نگر در این زمینه
  2. افزایش میزان تولید کالاها و خدمات
  3. لزوم بهبود مداوم فعالیت ها
  4. افزایش وظایف سازمان ها
  5. ورود فناوری های جدید اعم از سخت افزار و نرم افزار در عرصه فعالیت های اقتصادی ، اجتماعی ، فرهنگی ، تعاملی و …
  6. افزایش عمر مفید انعطاف پذیری و تعلیق نیروی کار
  7. دانش محوری فعالیت ها در عرصه های مختلف شغلی (حاج سعیدی ، 1387).

برخی از پژوهش ها نیز مهم ترین ضرورت شرکت در کلاس های آموزش ضمن خدمت را به میزان 46% ارتقای سطح علمی و به میزان 40% ارتقای شغلی می دانند که بیانگر توجه افراد به افزایش مهارت ها ، توانایی ها و اهمیت دادن به ارتقای شغلی است (بیاری ، 1387).

بدین جهت به منظور تربیت و تجهیز نیروی انسانی سازمان و بهسازی و بهره گیری هرچه موثرتر از این نیرو ، آموزش به عنوان موثرترین حربه ، اهرم و عامل همواره دارای اهمیت خاصی است (سلیمان پور ، 1382 ، ص46) و بالتبع سازمان ها مایلند که اثربخشی شدن را از طریق سرمایه گذاری در آموزش کارکنان افزایش دهند (میشل کوک[3] ، 2008)

 

تاریخچه آموزش ضمن خدمت در جهان

آموزش ضمن خدمت در مفهوم سنتی آن ، به معنای انتقال مجموعه ای از مهارت ها و فنون به شکل استاد – شاگردی است و دارای سابقه بسیار طولانی است. آنچه که موجبات توجه بنیادی به آموزش ضمن خدمت به مفهوم جدید آن تسهیل کرد، تغییر و تحولات گسترده ای بود که دستاورد مهمی ، مخصوصا در قلمرو تکنولوژی به همراه داشت. علاوه بر این انقلاب علمی و فنی که از اوایل قرن بیستم آغاز گردید، تاثیر بزرگی به تمامی ابعاد زندگی اجتماعی گذاشت و تغییر و تحولات عمیقی در زمینه اقتصاد، تکنولوژی و علوم به ارمغان آورد. این تغییر و تحولات نیازمند آن بود که آموزش و پرورش به معنای اعم و آموزش نیروی انسانی به معنای اخص آن مورد تجدید نظر قرار بگیرد. ایالت متحده آمریکا در سال 1960 حدود 35 میلیون نفر افراد تحصیل کرده داشته که در مشاغل مختلف مشغول به کار بوده اند، در سال 1970 در آمریکا از هر هفت نفر، یک کارگر دارای مدرک دانشگاهی بوده است و بدین ترتیب به تدریج از مهم ترین مشخصه ها و شرایط اشتغالات در مشاغل کشورهای گوناگون از قبیل چک و اسلواکی ، فرانسه ، آلمان ، ژاپن و سایر کشورهای توسعه یافته ، سپری کردن آموزش عالی و دوره های تخصصی متداول گردید. تداوم روند استخدام کارگران و افراد ماهر  در بخش های مختلف اقتصادی را تقویت نموده و آموزش نیروی انسانی در ضمن اشتغال را ضروری گرداند. در این جریان ، برخی از مشاغل سنتی به کلی از بین رفتند و برخی بسیار محدود شدند و نتیجه جریان آن بود که آموزش خود به خود مهارت ها و فنون مشاغل ، جایگاه خود را به آموزش سازمان یافته قبل از خدمت و مهارت آموزی ضمن کار دارد. در کشور انگلستان در سال 1944 برای اولین بار، آموزش ضمن خدمت کارکنان به طور سازمان یافته مورد توجه قرار گرفت. با این حال در این کشور همانند بسیاری دیگر از ممالک توسعه یافته تا سال 1960 آموزش ضمن خدمت فاقد انسجام و هماهنگی لازم بود. اما پس از آن در اغلب بخش های اقتصادی اجتماعی از جمله آموزش و پرورش ، آموزش ها نظام دار گردید. در کشور ایالت متحده آمریکا ، آموزش ضمن خدمت کارکنان از سال 1949 مورد توجه ویژه قرار گرفت. در یوگسلاوی سابق، براساس توصیه شورای مرکزی آموزش و پرورش ، وزارت آموزش و پرورش تصمیم گیری کرد که دوره های ضمن خدمت را برای بالا بردن صلاحیت علمی و تخصصی پرسنل دایر کند. کشور دانمارک از دهه ی 1960 خصوصا در سال های پایانی آن آموزش ضمن خدمت ، معلمان را تحت پوشش قرار داد. علاوه بر تلاش های ملی برای آموزش ضمن خدمت کارکنان در دهه 1960 و در دهه های بعد سمینارها و اجلاس های بین اللملی و فرا ملیتی تشکیل گردید که موضوعات آن حول محور آموزش ضمن خدمت کارکنان بود (فتحی واجارگاه، 1383) .

مطلب مرتبط :   انتخاب رشته تحصیلی و عوامل مؤثر برآن

در ترکیه آموزش ضمن خدمت معلمان مورد استقبال قرار گرفته و به طور مداومی برای دستیابی به توجه یکنواخت و همیشه به اجرا درآمده است. از سال های 1960 به بعد، این موضوع بخشی از طرح های توسعه و برنامه های دولت بوده است. علاوه بر این ، تمهیدات قانونی صورت گرفته است ، مسائل توسط اندیشمندان و متخصصان مربوطه و دولتی مورد بحث و بررسی قرار گرفته است و روش ها و شیوه های متنوعی به کار گرفته شده است. با وجود این، هنوز هم امروز مسائل و مشکلات زیادی درباره آموزش ضمن خدمت معلمان به قوت خود باقی است. بدین منظور سیستم آموزش ضمن خدمت معلمان پر نقش تر شده است، تا کمیت و کیفیت فعالیت ها را افزایش دهد و مزایا و  منافع مورد انتظار را از این فعالیت ها و بعضی از معیارهای آنچه مورد نیاز است را بدست آورد (Ozer, 2004, P1).

 

تاریخچه آموزش ضمن خدمت در ایران

در ایران آموزش ضمن خدمت به شکل نوین تا اوایل دهه ی 1310 مطرح نبود، تا اینکه در سال 1314 راه آهن کشور ، اقدام به تاسیس مرکزی تحت عنوان ” هنرستان فنی راه آهن ” کرد و سپس در سال 1318 و زارت پست و تلگراف نیز آموزشگاهی برای آموزش کارکنان خود ایجاد نمود. این روند با تاسیس مرکز آموزش کارکنان در شرکت نفت و بانک کشاورزی و سایر موسسات دنبال شد. از سال 1327 برنامه های آموزشی کارکنان ، جزء طرح های دولت قرار گرفت و دوره های آموزشی مختلفی تشکیل شد و وزارتخانه های مختلف با توجه به نیازهای خود اقدام به اجرای دوره های آموزشی کردند. به طور کلی تدوین برنامه های آموزشی منظم و قانونمند از زمان تاسیس “شورای عالی اداره کشور” در سال 1342 آغاز شد. این سازمان به عنوان سازمانی ستادی و مشورتی در مقام راهنمایی مسئولان آموزشی برآمده و برنامه هایی را نیز به اجرا گذاشت. هماهنگی و اجرای بخش اصلی آموزش کارکنان همگام با قانون استخدام کشوری می رسید. از این زمان به بعد تلاش های گسترده ای در سازمان های دولتی و خصوصی برای آموزش کارکنان صورت گرفت ، به نحوی که امروزه در اکثر سازمان ها بخش ویژه ای به امر آموزش اشتغال دارند (فتحی واجارگاه ، 1383).

تقریبا شروع فعالیت های آموزش ضمن خدمت در آموزش و پرورش به سال 1310 بر می گردد. طی این سال ها فعالیت های پراکنده ای جهت آموزش کادر اداری و آموزشی صورت می پذیرفت تا اینکه در سال 1346 ، با تشکیل اداره کل آموزش تحت نظر دفتر تشکیلات فعالیت های فوق ، سازمان یافت. تا سال 1348 ، این ادره در استان کشور، مراکز آموزش ضمن خدمت دایر نمود که تا سال 1361 برگزاری دوره های مختلف کارآموزی ، توجیهی و آموزش های اداری – مالی و معارف اسلامی برای کارکنان اداری و مالی را انجام می داد. اما از 1361 تا سال 1365 با توجه به تغییر دروس ، فعالیت های این مراکز بیشتر روی معلمان در زمینه های مذکور متمرکز شد.از سال 1365 به تدریج این دفتر شروع به گرفتن دانشجوی معادل کاردانی ، کارشناسی و کارشناسی ارشد جهت افزایش درجات علمی معلمان نمود. البته واحد آموزشی دیگری به نام انستیتو مدیریت و برنامه ریزی آموزشی که هدفش آموزش کادر اداری وزارت آموزش و پرورش بود نیز طی سال های 51 – 48 فعالیت داشت ولی در سال 1352 به دفتر آموزش ضمن خدمت پیوست (فتحی واجارگاه ، 1383).

طی سال های پس از 1370 ، آموزش ضمن خدمت در این وزارتخانه تحولات زیر را شاهد بوده است :

  1. توسعه دوره های آموزش ضمن خدمت کارکنان ، بخصوص در زمینه آموزش های بلند مدت
  2. توسعه دوره های آموزش ضمن خدمت در راستای تغییر نظام آموزش و پرورش
  3. توسعه دوره های کارشناسی ارشد در رشته های مختلف مورد نیاز وزارتخانه
  4. اقدام به آموزش کارکنان در مقطع کارشناسی ارشد با همکاری دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی
  5. برگزاری سمینار ملی آموزش ضمن خدمت کارکنان با همکاری صاحبنظران بخش های مختلف اقتصادی و اجتماعی
  6. تهیه و تدوین متون آموزشی ویژه دوره های بلند مدت آموزشی
  7. تهیه مجلات آموزشی و تخصصی کارکنان از طریق مطالعات این نشریات و … (فتحی واجارگاه ، 1390).
مطلب مرتبط :   خانواده و نقش آن در حفظ زندگی زناشویی

در اردیبهشت ماه سال 1380 برابر مصوبه هیات وزیران دستگاه های دولتی موظف شدند تا برنامه های آموزش ضمن خدمت کارکنان خود را به نحوی تنظیم کنند که هر یک از کارکنان به طور متوسط 40 ساعت آموزش سالانه برخوردار شوند. در بهمن سال 1388 در اجرای مصوبه شورای عالی اداری ، موضوع تحقق دولت الکترونیک و نظام آموزش کارکنان دولت ، برنامه آموزش فناوری اطلاعات (IT) در قالب هفت مهارت ، توسط سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور ابلاغ شد که بلافاصله اجرای دوره های آموزش ضمن خدمت مزبور برای کلیه معلمان و کارکنان آغاز گردید. طبق اساسنامه جدید مراکز تربیت معلم که در اسفند ماه سال 1381 به تصویب شورای گسترش آموزش عالی رسید، اجرای آموزش های بلند مدت و کوتاه مدت ضمن خدمت فرهنگیان از وظایف مراکز تربیت معلم محسوب گردید و از ابتدای سال 1382 مقرر شد تا علاوه بر دوره های بلند مدت ، دوره های کوتاه مدت نیز در مراکز تربیت معلم به اجرا گذاشته شود (www.bstudhr.medu.ir).

 

تاریخچه آموزش ضمن خدمت در آموزش و پرورش

تقریبا شروع فعالیت های آموزش ضمن خدمت در آموزش و پرورش به سال 1310 برمی گردد.طی این سال ها فعالیت های پراکنده ای جهت آموزش کادر اداری و آموزشی صورت می پذیرفت تا اینکه در سال 1346 با تشکیل اداره کل آموزش تحت نظر دفتر تشکیلات فعالیت های فوق ، سازمان یافت. تا سال 1348 این اداره در استان های کشور ، مراکز آموزش ضمن خدمت دایر نمود که تا سال 1361 برگزاری دوره های مختلف کاآموزی ، توجیهی و آموزش های اداری و مالی و معارف اسلامی برای کارکنان اداری و آموزشی را انجام می داد. اما از سال 1361 تا سال 1365 با توجه به تغییر دروس ، فعالیت های این مراکز بیشتر روی آموزش معلمان در زمینه های مذکور متمرکز شد. از سال 1365 به تدریج این دفتر شروع به گرفتن دانشجوی معادل کاردانی ، کارشناسی و کارشناسی ارشد جهت افزایش درجات علمی معلمان نمود(فتحی واجارگاه ،1383).

طی سال های پس از 1370 آموزش ضمن خدمت در این وزارتخانه شاهد تحولات زیر بوده است :

  1. توسعه دوره های آموزش ضمن خدمت کارکنان ، به خصوص در زمینه آموزش های بلند مدت.
  2. توسعه دوره های آموزش ضمن خدمت در راستای تغییر نظام آموزش و پرورش.
  3. توسعه دوره های کارشناسی ارشد در رشته های مختلف مورد نیاز جامعه.
  4. اقدام به آموزش کارکنان در مقطع کارشناسی ارشد با همکاری دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی.
  5. برگزاری سمینار ملی آموزش ضمن خدمت کارکنان با همکاری صاحبنظران بخش های مختلف اجتماعی و اقتصادی.
  6. تهیه و تدوین متون آموزشی ویژه دوره های بلند مدت آموزشی.
  7. تهیه مجلات تخصصی و آموزش کارکنان از طریق مطالعات این نشریات و … (فتحی واجارگاه ، 1390).

در مهر ماه سال 1379 ، هیات وزیران طی مصوبه ای ضمن محدود کردن دوره های بلند مدت مقرر نمود تا دستگاه های دولتی به ازای گذراندن حداقل 176 ساعت آموزش ضمن خدمت کوتاه مدت مصوب ، معادل یک ماه حقوق و فوق العاده شغل برای یک بار در طول سال به کارمندان خود پرداخت نماید. در اردیبهشت ماه سال 1380 برابر مصوب هیات وزیران دستگاه های دولتی موظف شدند تا برنامه های آموزش ضمن خدمت کارکنان خود را به نحوی تنظیم کنند که هر یک از کارکنان به طور متوسط 40 ساعت آموزش سالانه برخوردار شوند. در اسفند ماه 1380 در اجرای مواد 44 و 45 قانون استخدام کشوری و ماده 150 قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی نظام جدید آموزش کارکنان دولت توسط سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور تهیه و ابلاغ گردید که بر اساس آن دوره های بلند مدت محدود و ساز و کار هایی پیش بینی شده است تا امتیازات مترتب بر دوره های بلند مدت برای افرادی که در مسیر خدمت تحت شرایطی ، دوره های کوتاه مدت را طی می نمایند ، مورد استفاده قرار گیرد.در بهمن سال 1381 در اجرای مصوبه شورای عالی اداری ، موضوع تحقق دولت الکترونیک و نظام آموزش کارکنان دولت ، برنامه آموزش فناوری اطلاعات (IT) در قالب 7 مهارت : 1. مفاهیم پایه فناوری اطلاعات 2. استفاده از کامپیوتر و مدیریت فایل ها 3. واژه پرداز ها 4. صفحه گسترده ها 5. بانک های اطلاعاتی 6. آموزش word  7. اطلاعات و ارتباطات ، توسط سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور ابلاغ شد که بلافاصله اجرای دوره های آموزش ضمن خدمت مزبور برای کلیه کارکنان و معلمان آغاز گردید.طبق اساس نامه جدید مراکز مراکز تربیت معلم که در اسفند ماه 1381 به تصویب شورای گسترش آموزش عالی رسید ، اجرای آموزش های بلند مدت و کوتاه مدت ضمن خدمت فرهنگیان از وظایف مراکز تربیت معلم محسوب گردید و از ابتدای سال 1382 مقرر شد تا علاوه بر دوره های بلند مدت ، دوره های کوتاه مدت نیز در مراکز تربیت معلم به اجرا گذاشته شود.(www.bstdhr.medu.ir)

 

[1] Carnoy

[2] Evansedich

[3] Michel Cook

دسته بندی : مقالات