بررسی صنایع بدیعی از دیدگاه زیبایی شناختی در دیوان فیاض لاهیجی- قسمت ۵

سیلـی عشــق نگــر سکّــه زنـــــد بر زر ما زردی چهره ما قدر پر کاهش نیسـت
(همان:۷۳)
در بیت زیر میان واژه “هفت” و “هفتاد”، جناس زاید پایانی مشاهده می‌شود که در تقابل یکدیگر قرار گرفته‌اند:
حسن از که نشئه دارد یا رب که دست پیچد یک طفل هفت ساله، هفتاد ساله‌ها را۵
(همان:۹۹)
۳-۱-۳ جناس با اختلاف حرف:
نوعی دیگر آرایه جناس، جناس با اختلاف حرف می‌باشد که برخی آن را جناس مضارع نیز نامیده‌‌اند(شمیسا،۴۱:۱۳۷۸) و نیز (همایی،۵۶:۱۳۸۶). در تعریف این ترفند گفته‌اند که «جناس با اختلاف حرف یعنی اختلاف در یک یا چند حرف در آغاز، میان و پایان یکی از واژه‌های متجانس باشد»(وحیدیان کامیار،۳۵:۱۳۷۹).
در اشعار فیاض لاهیجی جناس با اختلاف حرف اول (۵۲) و با اختلاف حرف میانی (۳۵) بار آمده که در مجموع ۸۷ مورد و معادل ۵۰/۱۳ درصد استفاده کرده است. لازم به ذکر است که جناس با اختلاف حرف پایانی کاربردی نداشته است.
الف- جناس با اختلاف حرف اول:
در بیت زیر، دو کلمه “هم” و “دم”، جناس هستند که در حرف اول اختلاف وجود دارد و زیبایی این بیت، به سبب وجود موسیقی دلنشینی است که برای خواننده ایجاد شده است:
چه عجب گر چه کتان ماه، فرو ریخت ز هم دم ز مهتــاب زنــد بــرق دم شیشــه مــا
(فیاض لاهیجی،۱۴۷:۱۳۷۳)
در بیتی دیگر شاعر با بهره گرفتن از آرایه جناس، دو واژه “کار” و “یار” را می‌آورد که جناس با اختلاف حرف آغازین است:
زلف ساقی از کف و دامان یار از دست رفت چاره‌سازان چاره کاری که کار از دست رفت
(همان:۱۳۰)
و در جایی دیگر لفظ “دُر” و “پُر”، به صورت جناس با اختلاف حرف اول آمده است. تکرار حرف “ر” در واژه های متجانس و نیز در واژه‌های “دریا” و “گوهر”، موجب زیبایی بیشتر بیت شده است:
وجه پریشانیم چیست که از یمن اشک دامن دریا دلم از دُر و گوهر پُر است
(همان:۱۲۲)
ب- جناس با اختلاف حرف میانی:
ما ز اوج آسمان بر آستان افتاده‌ایـــم از مروّت نیست فیاض اینقدر آزار ما
(همان:۱۷۵)
جناس میان واژه‌های “آسمان” و “آستان”، به صورت اختلاف در حرف میانی مشاهده می‌شود که موسیقی کلام را گوش‌نواز ساخته است.
صبـح بلبــل به نـــوا برخیـزد گل پی نشـو و نما برخیـزد
(همان:۱۵۷)
الفاظ “نوا” و “نما”، جناس با اختلاف حرف میانی هستند.
می‌کوشم و کوششم رجا نیست می‌گریم و گریه‌ام روا نیست۶
(همان:۱۴۰)
واژه‌های متجانس”رجا” و “روا”، جناس با اختلاف حرف میانی هستند که وجود آنها سبب زیبایی بیشتر موسیقی و آهنگ کلام شده است.
۴-۱-۳ جناس مکرّر
جناس مکرّر یا مزدوج که آن را جناس دوگانه هم خوانده‌اند، بدین سان است که «دو پایه جناس، در یک بیت کنار همدیگر آورده شود»(محبّتی،۷۴:۱۳۸۰).
جناس مکرّر در اشعار فیاض حدود ۶۸ و معادل ۵۷/۱۰ درصد آورده شده است. در بیت زیر کلمات “ببر” و “بر”، دو جناسی هستند که کنار هم آمده‌اند:
سوی تو که دیده است که از شرم کشیده است گلبرگ ترت را ز عـــرق ژالـــه ببر بــــر
(فیاض لاهیجی،۳۶۰:۱۳۷۳)
همچنین در بیتی دیگر واژه‌های متجانس “گلرنگ” و “رنگ” که در کنار هم قرار گرفته‌اند، تأمّل برانگیز است:
لالــــه دارد داغ حسرت بر دل از رنگ نگــار لاله هرگز کی کند زان عارض گلرنگ رنگ۷
(همان:۲۱۹)
۵-۱-۳ جناس خط
جناس خط که جناس مصحّف و تصحیف نیز خوانده می‌شود. آنجا است که «دو گانگی پایه‌های جناس در واج‌هایی باشد که با چشم‌پوشی از نقطه‌ها و نشانه‌های املایی، سیمای دیداری یکسانی داشته باشند. این‌گونه جناس ارزش موزیکی و شنیداری چندانی ندارد، اما همین یکسانی نوشتاری و دیداری پایه‌ها به ویژه در هنر خوشنویسی، از گونه‌ای تناسب سیمایی چشم‌نواز تهی نیست و همین بسنده است تا بدان‌گونه‌ ارزش هنری و بدیعی ببخشد»(راستگو،۷۵:۱۳۸۴).
در اشعار فیاض لاهیجی جناس خط ۳۵ بار آورده شده که ۴۴/۵ درصد از مجموع انواع جناس در شعر او را تشکیل می‌دهد.
در بیت زیر کلمات “مجال” و “محال” در نقطه‌گذاری اختلاف دارند و جناس خط هستند.
سخن درین چه که وصل تو ممکنست ولیکن مجال دم زدن این سخن محال محالست
(فیاض لاهیجی،۱۲۸:۱۳۷۳)
در بیتی دیگر الفاظ “رنگ” و “زنگ”، جناس خط هستند که موسیقی دلنشینی در کلام ایجاد کرده‌اند:
تو را چو خط طـرف روی لاله رنــگ گرفت ز رشـک آینـه آفتـاب زنـــگ گـرفـت
(همان:۱۰۸)
در بیت زیر آرایه جناس خطّی میان دو کلمه “مست” و “مشت” وجود دارد:
آن مســت غروریم که هــر لحظـه فرو شد سیلی ز بناگــوش فلک مشــت رد ما۸
(همان:۸۷)
۶-۱-۳ جناس اشتقاق
گونه دیگر از انواع موسیقی واژه‌ها، جناس اشتقاق است. جناس اشتقاق، آوردن کلماتی است در سخن که حروف آن‌ ها متجانس و از یک ریشه مشتق شده باشد(رامی‌تبریزی،۳۸:۱۳۴۱). «هنگامی ترفند اشتقاق زیبا و دریافت آن همراه با لذّت است که عادی نباشد و زود به ذهن نرسد، یعنی بدیع و غریب باشد و مستلزم تأمّلی برای دریافت رابطه آنها باشد و به عبارت دیگر، واژه‌های مشتق باید تغییر معنایی داشته باشند»(وحیدیان کامیار،۳۰:۱۳۷۹).
در شعر فیاض لاهیجی، تعداد ۱۴۷ مورد جناس اشتقاق وجود دارد که حدود ۸۶/۲۲ درصد از مجموع انواع جناس را در شعر او شامل می‌شود. غالب اشتقاق‌های موجود در دیوان فیاض لاهیجی، غریب و بدیع نیستند و تفاوت معنایی چندانی با یکدیگر ندارند.
حدیث وصل و حرف کیمیا یا رب که پیدا کرد که قولی در میان هست و نمی‌دانیم قایل را
(فیاض لاهیجی،۹۲:۱۳۷۳)
دو کلمه “قول” و “قایل”، از یک ریشه هستند و جناس اشتقاق می‌باشند که بدیع و غریب نیست.
به درگــه که کنــم استغاثـــه چون فیــاض چو نیست در همه عالم مرا به جز تو غیاث
(همان:۱۵۶)
“استغاثه” و “غیاث”، هر دو از یک ریشه مشتق شده‌اند و زیبایی‌های جناس اشتقاق را ندارند.
چـــه کنم تـا تـو فهــــم عشـــق کنـــی سحـــر ساحـــر نمـی‌توانــــم کـــرد۹
(همان:۱۶۴)
کلمات “سحر” و “ساحر” از یک ریشه و معنی هستند و جناس اشتقاق را به وجود آورده است.
۷-۱-۳ جناس شبه اشتقاق
برخی آرایه اشتقاق و شبه‌اشتقاق را در بدیع یکسان می‌دانند(کزازی،۶۳:۱۳۸۵) و در تعریف جناس شبه‌اشتقاق گفته‌اند که «جناس شبه‌اشتقاق، آن است که دو کلمه از یک ریشه مشتق نشده باشند، ولی به ظاهر چنین به نظر می‌آید که مشتق از یکدیگرند»(همان:۶۴). جناس شبه‌اشتقاق، معمولاً زیباتر از جناس اشتقاق است، چون رابطه میان واژه‌ها بدیع، خلّاقانه و تأمل‌ برانگیز است و به علاوه در عین وحدت‌ لفظی، تفاوت معنایی وجود دارد که زیبایی آن را بیشتر می‌کند(وحیدیان کامیار،۳۲:۱۳۷۹).
در دیوان اشعار فیاض لاهیجی، به تعداد ۱۷۷ بار و ۵۲/۲۷ درصد جناس شبه‌اشتقاق آمده است. بنابراین میزان استفاده شاعر از جناس شبه‌اشتقاق بیشتر از جناس اشتقاق است و زیبایی خاصی ایجاد نکرده است. در ابیات زیر کلمات “خطر” و “خاطر”، “گردن” و “گردون”، “رنگ” و “نیرنگ”، جناس شبه اشتقاق هستند:
ذوق دیدار تو دارد زنده دل هر خطری را ورنه بی‌روی تو هر خاطری بار خود اسـت
(فیاض لاهیجی،۲۳۴:۱۳۷۳)
کرده تسخیـر دو عالم هم از اقبال عشق گردن گردون به زیر منّت باج من اســت
(همان:۱۱۹)
در گلشـن الست که نیرنـگ برنداشـت هر گل که داشت بوی وفا رنگ برنداشت۱۰
(همان:۱۳۸)
۸-۱-۳ جناس محرّف
درباره جناس محرّف آمده است که «اختلاف در مصوّت کوتاه دو کلمه هم هجا و هم واک وجود داشته باشد و هرگاه اختلاف در مصوّت کوتاه، وجود و عدم مصوّت باشد، یعنی در کلمه‌ای مصوّت باشد و در کلمه دیگر مصوّت نباشد، کلمات متجانس هم‌‌هجا نخواهند بود»(شمیسا،۱۳:۱۳۸۳).
در اشعار فیاض لاهیجی، جناس محرّف تنها ۱۶ مورد با ۴۸/۲ درصد آمده است که کمترین میزان کاربرد انواع جناس را به خود اختصاص داده است.
“مِهر” و “مُهر”، جناس محرّف است و موسیقی کلام مطابق با الفاظ را ساخته و تفاوت معنایی ایجاد کرده است.
نبوّت دعوی مِهرم به مُهر یأس رسیــد کرشمــه می‌طلبــد از دلم گــواه هنوز
(همان:۲۴۳)
شاعر با بهره گرفتن از آرایه جناس محرّف در بیت زیر، دو لفظ “خَم” و “خُم” را می‌آورد که زیبا است و تفاوت معنایی با یکدیگر دارند:

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *