رژیم بین المللی محیط زیست وسازوکارهای حقوقی_نهادی مقابله با هجوم ریزگردها- قسمت …

ریزگرد، ذرات معلق کوچک اعم از جامد و مایعی است که در هوا یافت می شوند. درحقیقت این نوع از آلودگی هوا شامل هر نوع ماده شناور در هوا می شود. این ذرات و مواد شناور شامل گرد و غبار و دود و ذرات قابل رویت تا ذرات ریز میکرونی دیگر می شوند. محتوای این ذرات نیز از شنهای درشت تا فلزات گوناگون، باتوجه به جغرافیای محل و مشخصات خاکها و محیط جغرافیایی را متغیرند. در علم آلودگی هوا گاهی تحت عنوان «آئروسل» از آنها یاد می شود (اسپیدینگ، ۱۳۷۱، ۲۲). و منظور از آن پراکنده شدن یک ماده جامد یا مایع در هوا است (اسپیدینگ،پیشین،۲۳). پدیده های گردوغبار رخدادهای طبیعی هستند که بطور گسترده در نواحی خشک ونیمه خشک جهان،به ویژه در عرض های جنب حاره ای رخ می دهند.طوفان های گردوغبار درمناطق خشک ونیمه خشک به طور عمده متاثر از شرایط اقلیمی هستند(تگان ،۲۰۰۴). پدیده گرد و غبار یکی از بزرگترین مشکلات محیطی در نواحی مشخصی از جهان هست این در حالی است که بیشترین گرد و غبار موجود در جو با منشا ذرات ریزدانه اتفاق می افتند و این ذرات در مناطق خشک و نیمه خشک جهان از فراوانی بالاتری برخوردار می باشند( طاووسی، ۱۳۸۹). گرد وغبار به عنوان یکی از آلاینده های محیط زیست می تواند تاثیرات مخربی بر محیط داشته باشد .از آنجایی که فراوانی این پدیده به ویژه با منشا برون مرزی پدید های جدید محسوب می شود و تاثیرات آن در چند سال اخیر بیشتر دیده شده به همین دلیل هنوز به تاثیرات همه جانبه آن پی برده نشده است . گردوغبار هواکه دراصطلاح هوا شناسی به آن Dust haze می گویند،ذرات خاک معلق درفضای نزدیک زمین است ودرنوع حاد آن کاهش شدید دید افقی، لغوپروازها، افزایش بارترافیکی، وازهمه مهمتر به خطرانداختن سلامت انسان ها وتشدید بیماری های تنفسی رامنجر می شود. در توزیع جهانی غبار از کمربند نام برده می شودکه این کمربند جغرافیایی درنیمکره شمالی واقع شده است واز شمال افریقا تا چین گسترده شده است.درخارج ازاین کمربند پوشش غبار کم است.بطورکلی منابع عمده غبار درسرزمین های کم ارتفاع وکم باران وبا بارش کمتراز۲۵۰ میلیمتر سرچشمه می گیرد (وانگ، ۲۰۰۶). اکولوژیستها، سیستمهای ساده و کمتر پیچیده مانند نواحی بیابانی و نیمه بیابانی را حساستر و آسیب پذیر تر از سیستم های پیچیده می دانند. به دیگر سخن، سیستم های کمتر پیچیده ناپایدار تر، آسیب پذیرتر و دارای آثار خارجی محسوستر در برابر هر تغییر جزئی اند. دستکاری های انسانی از طریق ساده کردن اکوسیستمهای تالابی، جنگلی و رودخانه ای موجود در مناطق بیابانی در کنار تغییرات اقلیم منجر به بروز برخی از مشکلات ازجمله گسترش پدیده ریزگردهامی شود. سالانه بین ۰٫۵ تا ۵ میلیارد تن ذرات معلق توسط توفان های گردوغباری به نقاط دیگر جهان منتقل می شود. بیش از۷۰ درصد از توفان های گردوغباری به توفان هایی که ازبیابان های افریقا منشا می گیرد، نسبت داده می شود(پروسپرو ولمب،۱۰۲۵،۲۰۰۳).  منشاء افزایش این ریزگردها در هوا نیز گوناگون بوده و ممکن است منشأء طبیعی یا مصنوعی داشته باشند.( اسپیدینگ، پیشین،۲۴). فعالیتهای انسانی نظیر کشاورزی تا فوران آتشفشان، کویر زایی، طوفان و نظایر آن را شامل می شود( بوتکین، ۱۳۸۲،۴۶۳). ترکیبات کانی شناسی گردوغبار نیز متاثر از ویژگی زمین شناسی آنهاست(سینگر وهمکاران،۴۴،۲۰۰۳).
غبار عبارت است از افزایش ذرات جامد معلق درجو به طوری که موجب تیرگی هوا شده ومیزان دید افقی یا دید عمودی کاهش یابد. جو زمین درتعامل دائم با خشکی ها وخشکی ها واقیانوس ها بوده وعملا ً جوپاک بدون محتوای ذرات معلق جامد وجود ندارد. لازمه تشکیل ابر وجود برخی ازاین ذرات درهواست. غبار مانند هر متغییر دیگری درجو اگر از محدوده ای فراتر رود یک حادثه غیرمترقبه جوی وخسارت زا وخطرناک خواهد بود(آسودار، ۱۳۹۰:۱۳۰۱).
براساس توافق سازمان هواشناسی جهانی هرگاه در ایستگاهی سرعت باد به ۱۵ متر بر ثانیه تجاوز نماید ودید افقی به علت گردوغبار به کمتر از یک کیلومتر برسد طوفان گردوخاک گزارش می شود(بازرگان،۱۳۶۵:۴۹).
طوفان گردوخاک عبارت است از بادی که مخصوص نواحی خشک ونیمه خشک بوده وبر اثر وزش آن، ابر متراکمی از گرد وغبار در فضا ایجاد می شود. تراکم این ابر غبارآلود آنقدر زیاد است که جلوی دید را کاملاً گرفته وارتفاع آن تا ۳۰۰۰ متر می رسد. در چنین حالتی در هر کیلومتر مکعب هوا، حدود۴۰۰۰ تن غبار وجود دارد(بوشر،۱۳۷۳:۸۷).
شکل۱- کمربند توزیع جهانی گردوغبار
براساس پروتکل WMO ، پدیده گردوغبار چهارنوع است:

  • غبار شناور: این غبارها در مسافتی بسیار دورتر از محل مشاهده شکل می گیرند وافق دید تا ۱۰ کیلومتر بیشتر نیست.
  • طوفان غباری: بادهایی قوی بوده که با خود مقدار زیادی ذرات غبار بلند کرده وتوان دید بین۲۰۰ تا ۱۰۰۰ مترکاهش می یابد.
  • طوفان غباری شدید: بادهای بسیار نیرومند با توان بلند کردن مقادیر زیاد ذرات غبار که توان دیدرا تاکمتر از۲۰۰ مترکم می کند.
  • غبار وزشی: از نزدیک محل مشاهده برخاسته، توان دید بین یک تا۱۰ متر کاهش می یابد(آسودار، پیشین،۱۳۰۱).

شکل۲- فرایند تشکیل گردوغبار

فصل دوم علل پیدایش ریزگردها

مقدمه
پدیده بیابان زایی ناشی از دوعامل طبیعی وعامل انسانی است. وجود جریان های فوقانی گرادیان فشار هوا درسطح زمین وهمراهی خط ناپایدارسطوح فوقانی، فقر پوشش گیاهی منطقه، جهت غالب وزش باد درمنطقه، تغییر اقلیم وخشکسالی شدید وسست شدن خاک آن مناطق از عوامل مؤثر بر ایجاد گردوغبار می باشند.
پدیده گردوغبار در اثر فرسایش خاک که بسته به پوشش زمین ویا سرعت باد واندازه گیری ذرات خاک، مواد به سه صورت غلتان، جهشی،معلق جابجا می شوند. ذرات متوسط به صورت مجموعه ای از پرش ها به جلو حرکت می کنند این ذرات به هوا بلند شده ومعمولاً ۴ برابر ارتفاعی که به هوا بلند می شوند به جلو رانده می شوند. اما ذرات بسیار ریز مانند سیلت ورس به علت سبک بودن تا ارتفاع زیادی از سطح زمین بلند شده ومدت زیادی در هوا به صورت معلق باقی مانده وپس از طی مسافت طولانی فرو می نشینند(علیجانی،۱۳۸۱:۴۸). اثرات ریزگردها بخصوص در دوره های گرم سال ممکن است تا فاصله ۴۰۰۰ کیلومتری از منبع اصلی تداوم داشته وسبب بروز خسارات فراوانی در زمینه های کشاورزی، صنعتی، حمل ونقل وسیستم های مخابراتی گردد( امیدوار،۱۳۸۳:۴۳)
مطالعات ژئوشیمیایی وکانی شناسی ذرات گردوغبار نشان داده است که ترکیب اکسیدهای اصلی ریزگردها معمولاًدر تمام نقاط دنیا سیلتی رسی می باشد که sio2-AL2O3-Fe2o3-Cao-Mgo-K2O ترکیب اصلی آن می باشد. بیشترین غلظت اکسیدهای اصلی همراه با ذرات PM10 وعناصر وفلزات سنگین با PM2.5 می باشد.
ترکیب ذرات گردوغبار را می توان در سه گروه کانیایی خلاصه کرد:
۱-گروه کربنات ۲-گروه سیلیکات ۳- گروه رس. مهمترین اشکال تشکیل دهنده ی ذرات گرد وغبار کروی، نامنظم ومنشوری هستند( رئیس پور،۱۳۷۰:۶۴).
شکل۳- نقشه اندازه ذرات گردوغبار در خاورمیانه
مهمترین عناصر سنگینی که ذرات گردوغبار با خود حمل می کنند؛ جیوه، سرب، سلنیوم، مس، منگنز، نیکل، وانادیم، آرسنیک، روی، اورانیوم می باشد که در مبحث مربوط به عوارض ریزگردها آثار مخرب آن توضیح داده می شود.
پدیده های ریزگردها رخدادها طبیعی هستند که بطور گسترده در مناطق ونیمه خشک جهان، به ویژه در عرض جنب حاره ای رخ می دهند طوفان های گردوغبار در مناطق خشک ونیمه خشک به طور عمده از شرایط اقلیمی هستند
Tegan,2004:59)). دلایل متعددی برای پدیده گردوغبار ذکر شده که ازجمله این موارد عوامل تشکیل وگسترش بیابان ها می باشد ازجمله می توان به؛ مدیریت نامناسب منابع آب، کمبود بارندگی، خشکسالی وخشک شدن تالاب ها اشاره کرد.(Ding et al,2005:103)
ذرات گردوغبار مخلوط پیچیده ای ازمواد معدنی مختلف می باشد که دارای خصوصیات مختلفی از یکدیگر می باشد. عوامل موثر برپدیده گردوغبار، وضعیت زمین(جنس ورطوبت خاک،پوشش گیاهی،تاثیرکوهستان)،مهارآب های سطحی (ایجادسد،انحراف مسیر رودخانه،برداشت بی رویه)، شرایط جوی( خشکسالی،وجود زمینه های مساعد،وزش بادهای شدید روی بیابان، حرکت صعودی هوا،وجود جریان های فوقانی) می باشند. پروفسور دینگ دلایل متعدی را برای پدیده گردوغبار عنوان نمود ازجمله این دلایل می توان به تغییر اقلیم،کمبود بارندگی،وقوع خشکسالی، کاهش پوشش گیاهی وتخریب وعدم مدیریت مناسب منابع آبی اشاره نمود، که منجر به وقوع بیابانزایی وتشدیدگردوغبار می شوند (دینگ،۲۰۰۵:۱۳۰۹ ).
پژوهشگران تاثیر تغییرات اقلیمی منطقه ای بروقوع طوفان های گردوغبار را بسیار مهم می دانند. دمای بالا هوا، بارندگی کم ، پوش گیاهی ضعیف، اختلالات آب وهوایی، تغییر پوشش گیاهی زمین در نتیجه فعالیت های انسانی وسرعت زیاد باد مهمترین شرایط وقوع طوفان های گردوغبار هستند.
ذرات معلق به طور کلی از دو طریق تشکیل می شوند: ۱- از تجزیه و هم پاشی تکه های بزرگ مواد. ۲- از تراکم وتجمع ذرات کوچکتر شامل مولکول. پراکنده شدن ذرات گردوغبار نیز از جمله مراحل طبیعی است که مستقیماً ذرات گردوغبار را وارد اتمسفر می کنند که می توان آنها را در دسته اول قرار داد. ذرات معلقی که بدین طریق مستقیماً وارد اتمسفر می شوند، خواه از منابع طبیعی یا از منابع مصنوعی حاصل شده باشند، ذرات معلق اصلی نامیده می شوند. میزان ذرات معلق حاصل از منابع مصنوعی به اتمسفر حدود ۹۲ میلیون تن در سال می باشند. کل ذرات معلق منتشره تقریباً ۵۰٫۲ درصد ذرات معلق ثانویه و۴۹٫۸ درصد ذرات معلق اولیه می باشند. بنابراین منابع طبیعی بطور عمده بر منابع مصنوعی غالب هستند (۸۸٫۶ درصد درمقابل ۱۱٫۴ درصد). براین اساس با اختصاص این درصدآلودگی به منابع طبیعی، جایگاه مهم آلودگی توسط گردوغبار آشکار خواهد شد(کیانیان،۱۳۹۰:۱۳۱۵).
شکل۴- انتشارات جهانی مواد معلق
برخی پژوهشگران نظرات متفاوتی راجب نحوه تشکیل ریزگردها ارائه نموده اند از جمله:

دانلود متن کامل این پایان نامه در سایت abisho.ir

  • پژوهش های لی وهمکاران نشان داده که تعداد روزهای با طوفان گرد وغبار کمتر از تعداد روزهای بادی در مونگیای چین است واین نشان می دهد که پیدایش وشدت این طوفان ها علاوه بر این که متاثر از شرایط اقلیمی مانند سرعت باد است، متاثر از ویژگی های سطح زمین مثل پوشش گیاهی ، مقدار رطوبت خاک و غیره است .(Liu et al., 2003)
  • یوشنکو براین عقیده است که تغییرات اقلیمی منطقه ای نقش مهمی بروقوع طوفان های گردوغبار بازی می کنند آنها نشان داده اند که دمای بالای هوا،بارندگی کم،پوشش گیاهی فقیر وسرعت زیادباد،شرایط مساعد برای وقوع طوفان های گردوغبار هستند( یوشینو،۲۰۰۴:۸۹).
  • آرئوسلها ذرات کوچک معلق موجود در جو هستند که حمل آنها توسط باد صورت می گیرد.غلظت وماندگاری این ذرات خود به عوامل مختلفی بستگی دارد،عامل سرعت باد عامل اصلی سرعت انتقال آنها در محیط است وعوامل اقلیمی دیگر مثل باران می تواند باعث شسته شدن آنها ازمحیط شود( ماچر وپاور،۲۸۷: ۲۰۰۸).

بی توجهی کشورهای عرب به کنوانسیون بیابان زدایی خصوصا ناتوانی دولت عراق برای بیابان زدایی وبرخوردبا این پدیده، خشک شدن هورها وازبین رفتن پوشش گیاهی درجنوب عراق، همچنین عدم توجه کافی کشورهای خاورمیانه به مباحث توسعه پایدار وبیابان زدایی از عوامل تجدیدپذیری این پدیده است(کریمی وهمکاران، ۱۳۸۹:۹۶).
ریزگرده ذرات معلق در جو هستند که قطرآیرودینامیک آنها خیلی کوچک شده است ومی توانند مدت زیادی درجو معلق بمانند. ته نشینی ریزگردها وغبار باسرعت کمی صورت می گیرد مدت تعلیق آنها بستگی به عوامل متعدد اقلیمی داردازجمله عوامل جوی،سرعت باد،پوشش گیاهی ،جهت باد،گرماو… رامی توان نام برد. باتوجه به مطالعات صورت گرفته دراین راستا منشا این ذرات می تواند محلی یا غیرمحلی باشد. عوامل درون منطقه بخصوص درکلان شهرها درتجدید این پدیده بسیار موثرهستند. ازجمله دود حاصل ازماشین آلات،کارخانجات صنعتی،قطع درختان درنزدیکی شهرها،آتش سوزی های عظیم و…تحقیقی درایتالیا نشان داده که دود حاصل از ترافیک وسایل نقلیه درافزایش غلظت گردوغبارموثر است. برطبق این تحقیق دود ترافیک ۹ درصد غلظت ۱۰ pm را افزایش داده است. این مسئله باعث شده است ترکیب شدن اکسیژن باذرات اتمسفر ۳٫۵ برابر کمتر ازحالتی که فضا فاقد ذرات گردوغبار باشد، شود وبا دود حاصل از صنایع کارخانجات مثل کروک ومس وآهن ومنگنز رابطه مستقیم دارد.همچنین افزایش ازن در غلظت ها باعث افزایش مرگ ومیر می شود( ایتانا وهمکاران،۲۰۱۱). از دیگر عوامل افزایش غلظت گرمای هواست.مطالعاتی که درشهر لاس وگاس امریکا صورت گرفته نشان داده که غلطت ذرات۱۰pm در روزهای تابستان به مراتب بیشتر از زمستان است( درایک وبرندا،۲۰۱۰:۱۷۸).
یکی دیگر از دلایل ایجاد پدیده گردوغبار فرسایش خاک است که بستگی به پوشش گیاهی، سرعت باد،اندازه ذرات خاک دارد که ذرات خاک به سه روش غلتان،جهشی ومعلق جابجا می شوند.ذرات متوسط به صورت مجموعه ای از پرش ها به جلو حرکت می کنند،ذرات مذکور به هوا بلند شده ومعمولا ً ۴ برابر ارتفاعی که به هوا بلند می شوند به جلو رانده می شوند.اما ذرات بسیارریز مانند ذرات رس وسیلت به علت سبک بودن تا ارتفاع زیادی ازسطح زمین بلند شده ومدت زیادی در هوا به صورت معلق باقی می مانند وپس از طی مسافت طولانی فرو می نشینند( علیجانی،۱۳۸۱:۴۷).