رژیم بین المللی محیط زیست وسازوکارهای حقوقی_نهادی مقابله با هجوم ریزگردها- قسمت ۱۱

فراوانی وقوع گرد و غبار در یک منطقه علاوه بر شدت، سرعت باد و خشکی ذرات خاک، به اندازه و قطر ذرات نیز بستگی دارد. پوشش گیاهی و نوع آن نیز در شدت وقوع گرد و غبار نقش موثری ایفا می کند. تراکم و ساختار گیاهان، دو عامل کنترل کننده اساسی در وقوع و فراوانی طوفان های گرد و غباری می باشند(انگلستادلر،۲۰۰۱ ، ۲). عوامل متعدد طبیعی و انسانی، زمینه ساز بروز پدیده ریزگردها می شوند. از مهمترین علل و زمینه های گسترش پدیده ریزگردها رامی توان، به تغییر کاربری اراضی در کشورهایی که بیشترین منباء تولید گردوغبار هستند، عدم توفیق سیاستهای بیابان زدایی در این کشورها و تخریب جنگلها و اراضی کشاورزی و تالابی، وزش بادهای موسمی در فصل خشک، کاهش نزولات جوی، اثرات نامطلوب ناشی از جنگها بخصوص در ناحیه خاورمیانه بر اراضی جنگلی و تالابی ازجمله خشکاندن تالاب هورالعظیم و نیز قطع درختان نخل توسط عراق در خلال جنگ با ایران وکویت، خشکسالی و تأثیر سوء تغییرات اقلیم درمنطقه درکنار مدیریت ضعیف منابع آبی و رودخانه ای در این مناطق را نام برد. درمورد ریزگردها نیز تصاویر ماهواره ای نشانگر آن است که اساساٌ در قلمروهای بیابانی با همراه شدن طوفان این پدیده تشدید می شود. وجود صحراهای عظیم شمال عربستان،باتپه های ماسه ای وسیع و بیابانهای لخت و لم یزرع و بیابانهای رسی و کفه ای در جنوب عراق و شمال شرق کویت نشان دهنده وضعیت مستعد طبیعی برای ایجاد ریزگردها وانتشارآنها است(محمد پور، ۴۰،۱۳۹۰ ).
باد، رطوبت وریزگردها
هنگامی که طوفان گردوخاک اتفاق می افتد معمولاً میانگین سرعت باد ۶/۸ متر بر ثانیه ومیانگین رطوبت خاک ۹۳/۱۳ درصد بوده وهمچنین مقدار رطوبت خاک بیشتر تحت تاثیر سرعت باد بوده وبا افزایش سرعت باد رطوبت خاک کاهش می یابد. رطوبت خاک در روزهای بدون گردوغبار بسیار کمتر تحت تاثیر سرعت باد بوده ویا بعبارت دیگر با افزایش سرعت باد مقدار رطوبت خاک بسیار جزئی کاهش می یابد. با این توضیح که دراین روزها میانگین سرعت باد ۵ متر برثانیه بوده که تفاوت خیلی زیادی با سرعت باد در روزهای با طوفان گردوغبار نشان نمی دهند. ولی میانگین رطوبت خاک در این روزها ۵/۲۴ درصد بوده که مستقل از سرعت باد دراین روزها می باشد. با مقایسه بین تغییر مقدار رطوبت خاک وسرعت باد در روزهای با طوفان غبار وبدون غبار به این نکته می رسیم که رطوبت خاک نقش مهمی در کاهش طوفان های گردوغبار در مناطق تهی از پوشش گیاهی بازی می کند.(۱۲۹:Tegan et al .2004). رطوبت خاک می تواند بر پوشش گیاهی اثر بگذارد وپوشش گیاهی هم می تواند بر سرعت انتشار ذرات غبار به هوا تاثیر بگذارد. دریک زمین مرطوب احتمال انتشار ذرات غبار و وقوع طوفان های گردوغبار بسیار کمتر از سطح خشک است( Liu.2003:468). در روزهای طوفان گردوخاک، سرعت باد نوسان وموج بیشتری را نسبت به روزهای بدون غبار نشان می دهد ولی رطوبت خاک نوسان کمتری دارد. این موضوع به طور مؤثری بر سهم رطوبت خاک بر فعالیت های طوفان گردوخاک تاکید می کند. افزایش رطوبت خاک باعث افزایش کشش بین مولکول های آب وذرات خاک می شود وبه دنبال آن قدرت چسبندگی بین مولکول های آب وذرات خاک می شود وبه دنبال آن قدرت چسبندگی بین مولکول های آب وخاک بیشتر شده واین موضوع باعث کاهش انتشار ذرات خاک به هوا می شود(۲۰۰۲:۸۸٫ Hai ).
پوشش گیاهی وریزگردها
با افزایش مقدار رطوبت خاک، مقدار شاخص سبزینگی گیاه هم افزایش می یابد. همچنین پوشش گیاهی هم باعث جلوگیری از تبخیر از سطح خاک ومرطوب ماندن خاک می شود. این امر نشان دهنده این مطلب است که با افزایش مقدار رطوبت خاک تراکم پوشش گیاهی بیشتر شده وخود پوشش گیاهی به عنوان مانعی برای انتشار ذرات خاک به هوا عمل می کند. در نتیجه در شرایط یکسان در نواحی با پوشش گیاهی بالاتر امکان وقوع طوفان های گردوغبار بسیار کمتر است.
فرسایش وریزگردها
از جمله مهمترین عوامل تخریب خاک که زمینه را برای پدیده گردوغبار فراهم می نماید فرسایش خاک است که جنس خاک و پوشش گیاهی در میزان فرسایش خاک بسیار موثراست. فرسایش هم بصورت آبی وهم بصورت بادی موجت تخریب ساختار خاک می گردد. شدت فرسایش آبی بستگی به شیب زمین، وجود یا عدم وجود پوشش گیاهی، نوع پوشش گیاهی ، میزان بارندگی واز همه مهمتر نوع ذرات تشکیل دهنده خاک دارد. عواملی که زمیته رابرای ایجاد شرایط فرسایش بادی فراهم می سازند عبارتند از:خشکی، ریز وپراکنده بودن ذرات خاک، کمبود یافقدان پوشش گیاهی درسطح خاک، سطح نسبتا صاف خاک، سرعت زیاد باد و وجود اراضی نسبتا وسیع وباز ودریاچه های خشک.
باد ذرات خاک را به صورت معلق درهوا تاهزاران کیلومتر دورتر از محل برداشت منتقل می نماید.برخی از این نهشته ها به تدریج تکامل یافته ودرنهایت به اراضی قابل استفاده درکشاورزی تبدیل می شود. از اولین نشانه های بیابان زایی ومحسوس ترین آنها می توان پیشروی تپه های ماسه ای برروی اراضی حاصلخیز مجاورآنها را ذکر نمود. معیار فرسایش بادی ، به وسیله ظهور رخساره های فرسایشی، درصد پوشش غیر زنده،درصد پوشش گیاهی وتعداد روزهای با شاخص طوفانی گردوخاک ارزیابی شده است (ذوالفقاری وهمکاران۱۳۸۷:۶۷).
فرسایش شامل سه مرحله متفاوت است،تخریب سطح خاک بوسیله باد،حمل ذرات فرسایش یافته بوسیله باد به نقاط دورتر وانباشت این ذرات در نقاطی که سرعت کاهش یافته است.

دانلود متن کامل این پایان نامه در سایت abisho.ir

  • حرکت ذرات: شروع حرکت ذرات درنتیجه تلاطم وسرعت باد ایجاد می گردد.دراین مرحله متناسب با اندازه ذرات تشکیل دهنده خاک و مقاومت بستر خاک سرعت آستانه فرسایش از اهمیت زیادی برخوردار است.
  • حمل ذرات: حمل ذرات توسط باد به عواملی مانند اندازه ذرات خاک،سرعت وزش باد،مسافتی که در معرض باد قرار داردبستگی دارد.
  • ترسیب ذرات (انباشت ذرات):ترسیب ذرات وقتی صورت می گیردکه نیروی ثقل بیشتر ازنیرویی باشد که ذرات را درهوا نگهداری می نماید.این فرایند هنگامی رخ می دهد که سرعت باد تحت تاثیر پوشش گیاهی وسایر موانع فیزیکی مانند جوی ها،حصارکشی ها وسایر ناهمواری های موجود در روی سطح خاک کاهش پیدا نماید(کیت ،۲۰۰۱:۴۳).

فرسایش بادی درمناطق خشک ونیمه خشک مهمترین نوع فرسایش خاک به شمار می رود. طوفان گردوغبار دراثر سرعت زیاد باد وتلاطم حاصل از آن بر روی سطح خاکی که خالی از پوشش گیاهی ومستعد فرسایش است بوجود می آید.سرعت زیاد بادسبب جداشدن ذرات خاک ازسطح زمین وانتقال آن به جو می شود (سونگ،۲۰۰۳:۱۳۶۵).
ریزگردها با منشاء تالابی
سیاست های اشتباه برای استفاده وبهره برداری از منابع آب های زمینی و زیر زمینی، سدهایی که بر رودخانه ها زده می شود همگی منجر به خشک شدن بسیاری از تالاب ها ودریاچه ها بخصوص در منطقه خاورمیانه شده است وعدم پوشش گیاهی در این دشت های تازه تشکیل شده شرایط مساعدی را برای تخریب وفرسایش خاک فراهم می نماید. آزمایشهای متعددی که با میکروسکوپ های الکترونیکی صورت گرفته نشان می دهد که داخل ریزگردها ،دیاتوم (نوعی جلبک که درآب های شیرین وشور دیده می شود) وجود دارد. علاوه بر ریزگردها حاوی نوعی زئوپلانکتون به نام استراکد است. این یافته ها ثابت می کندکه ریزگردها علاوه بر منشا بیابانی منشا تالابی نیز دارند. همچنین باتوجه به اینکه در ذزات گرد وغبار مقدار بسیار زیادی از رس وسیلت وجود دارد این خاک ها هم باتوجه به اینکه از جنس رسوب هستند دانه هایشان بسیار ریز است. درحالی که تپه های ماسه ای که دربیابان ها وجود دارند بیشتر از جنس ماسه بوده که درشت تر وسنگین تر از رس وسیلت می باشد ونمی تواند مسافت طولانی را طی کند،پس می توان نتیجه گرفت که منشا خیلی از ریزگردها از خشک شدن تالاب ها است.
شکل۵- خشک شدن تالاب هورالعظیم

فصل سوم اثرات زیانبار ریزگردها

مقدمه
ته نشینی ریزگردها وغبار باسرعت کمی صورت می گیرد مدت تعلیق آنها بستگی به عوامل متعدد اقلیمی داردازجمله عوامل جوی،سرعت باد،پوشش گیاهی ،جهت باد،گرماو… رامی توان نام برد.باتوجه به مطالعات صورت گرفته دراین راستا منشا این ذرات می تواند محلی یا غیرمحلی باشد.عوامل درون منطقه بخصوص درکلان شهرها درتجدید این پدیده بسیار موثرهستند.ازجمله دود حاصل ازماشین آلات،کارخانجات صنعتی،قطع درختان درنزدیکی شهرها،آتش سوزی وعوامل دیگر که هریک به نوبه خود مواد سمی خطرناکی را وارد جو می کنند وباذرات گردوغبار ترکیب شده وباعث به خطر افتادن سلامت بسیاری از انسان ها می شود(یلسان و همکاران،۲۰۰۶:۱۳۵۹).
با افزایش غلظت این ذرات که قطر آیرودینامیکی آن ها ۲٫۵ تا۱۰ میکرون است حاله ای از هوای آلوده دراطراف اراضی مسکونی تجمع می یابد وتنفس را برای ساکنان این مناطق سخت می کند. دراین بین افراد مبتلا به تنگی نفس وسرطان ریه دچارمشکلات تنفسی می شوند وعوارض دیگری از جمله بیماری های پوستی،ضعف دربینایی، ایجادسرطان ریه وبیماری های قلبی، ایجاد حساسیت در کودکان زیر ۲سال،مشکلات تنفسی ،سوزش گلو وریه را ایجاد می کند.(کریمی وهمکاران،۱۳۸۹:۴۳۶). همانگونه که قبلاً ذکرشد ذرات تولید کننده گردوغبار از دونوع رسی وسیلتی می باشند، باتوجه به قابلیت بالای ذرات رس درجذب موادآلی ومعدنی ودانه بندی ریز آن خطراتی به مراتب بیشتر از ذرات سیلت دارد. ریزگردها می توانند درطول مسیر خود موادآلی، معدنی وهمچنین مقدار بسیار زیادی از باکتری ها وگرده گیاهان رابا خود جابجا کنند.کلسیم،آهن،آلومینیوم ومنیزیم ازجمله ترکیبات همراه با ذرات گرد وغبار می باشند.آهن ممکن است سبب ورم ملتحمه وآماس شبکیه چشم شود، بعلاوه ورود آهن به بدن از طریق تنفس طولانی مدت سیدروسیس را موجب می شود. وجود بیش از ۲٫۵ گرم کلسیم موجب بروزسنگ کلیه،گرفتگی مجاری کلیه ورگ های خونی بدن شود. ورود ذرات حاوی منیزیم به بدن باعث تضعیف بدن،افسردگی وگیجی فرد می شود.تنفس کوتاه مدت ذرات آلومینیوم منجر به سرفه وتحریک ششها وتنفس طولانی مدت موجب آسیب رساندن به ششها می شود.از اجزا دیگر موجود در ذرات گردوغبار دی اکسید سیلیس(کوارتز) می باشد که تنفس طولانی مدت آن سبب سیلیکوزیس، صدمه به کلیه هاوکبد می گردد (هوربان،۲۰۱۰:۶۳۹).
اثرات گردوغبار بر زیست بوم طبیعی
گردوغبار می تواند باعث تغیرات در مقیاس جهانی و محلی، تغییر در چرخه بیولوژیکی، زمین شناسی ویا محیط زیست انسان شود. آئروسل های معدنی حاصل از گردوغبار می تواند بر تشکیل ابر، خصوصیات ابر ومیزان نزولات جوی اثر گذارد. غبار اتمسفری مانع از نفوذ نور خورشید شده و می تواند منجر به کاهش تولیدات کشاورزی به میزان۵-۳۰درصدگردد (Krueger:2003:449).
همزمان با وقوع پدیده گردوغبار غلظت برخی فلزات سنگین ازجمله سرب تا۳درصد افزایش می یابد. غلظت عناصری مانندآلومینیوم، آهن، پتاسیم، منیزیم به بیش از۵۰۰ میکروگرم در مترمکعب می رسد وغلظت عناصر منگنز، باریم، وانادیوم بین ۱۰۰-۵۰۰ میکروگرم درمترمکعب می رسد(۲۰۰۴:۱۱۸۹٫Holms).
گردوغبار باعث تخریب۷۳ درصدکل مراتع جهان، افت توان خاک در ۴۷درصد از نقاط خشک جهان، غیرقابل استفاده شدن ۵۰ تا۷۰ هزارکیلومتر مربع از اراضی حالخیز درسال،۴۲ میلیارد دلار خسارت به محصولات کشاورزی جهان می شود.
پدیده گردوغبار حائز اهمیت جهانی است زیراذرات گردوغبار ازطریق جذب وپراکنده نمودن انرژی خورشید بر دمای هوا اثر می گذارند، همچنین ازتشکیل ابرها جلوگیری نموده واز این طریق برغلظت دی اکسید کربن وگوگردموجود درجو اثر می گذارند (ریگ ول،۲۰۰۳:۱۱۸) انتقال مواد ناشی ازاین پدیده تا مسافت های بسیار طولانی می تواندبرخصوصیات خاک محل ته نشست نیز اثرگذار باشد. ذرات معدنی که باطوفان های گردوغبار حمل می شوند می توانند بطورجهانی منتقل می شوندو اثرات عمده ای بر روی اقلیم جهانی بگذارند ( بیشوپ،۲۰۰۲:۷۶ ؛ بوسک،۱۹۹۹:۹۸۷).
آلودگی بادی
هرگرم از خاک حاوی ۱۰ به توان ۷ باکتری با تنوع ۱۰ هزار نوع باکتری و حاوی ۱۰ به توان ۶ نوع قارچ است. عبور گردوغبار ساهارا از مناطق بوکیستی وآهن دار باعث جذب P ، AL ،Ni در سطح ذرات گردوغبار می شود ته نشینی آن ها درمناطقی مانند آمازون مرگ ومیرهای مرتبط یا این عناصر شده اند ودر خوزستان باعث شیوع تب برفکی در بین احشام شده است. تحقیقات نشان داده است که ذرات تیره گردوغبار باعث گرم شدن هوا وذرات روشن باعث سرد شدن هوا می شود.
اکوسیستم دریایی
انتقال گردوغبار در اتمسفر و رسیدن آنها به آب ها باعث ورود فلزات سنگین وسمی زیادی به درون آب دریاها می شود مرجان ها وصخره های مرجانی در اواخرسال۱۹۷۰ درکارائیب کاهش یافته اند ودرسال ۱۹۸۳ تغییرات قابل ملاحظه ای درآن ها دیده شده است. به طوری که پوشش آنها از بین رفته ورو به زوال می باشند(Reheis ،۱۹۹۷:۱۰۲).
شکل۶- نابودی مرجان ها دراثر گردوغبار
یکی ازمنابع اصلی تامین کننده آب شیرین در جهان پوشش برفی در کوهستان ها است.گردوغبار باعث افزایش سرعت ذوب شدن برف وکاهش تداوم پوشش برف،کاهش دبی پایه وافزایش خشکسالی می شود. ورود عناصر سنگین به درون آب ها باعث ایجاد تغییرات وسیعی در بیوژئوشیمیایی محیط دریایی می شود. بیشتر غلظتAL در خلیج فارس دراثر ورود وته نشست گردوغبارها بوده است که باعث ایجاد کشند قرمز در خلیج فارس شده است وهمچنین دراستان خوزستان بین افزای
شTDS آب رودخانه کارون با روزهای گردوغباری در استان یک رابطه مستقیم وجود دارد. نشست گردوغبار بر روی منابع آبی موجب کاهش اکسیژن ومرگ آبزیان می شود(واین ،۱۹۸۷:۴۸۱).
شکل۷- ایجاد کشندقرمز درخلیج فارس براثر ریزگردها
اثرات زیانبار ریزگردها بر بهداشت و سلامت انسان
براساس گزارش های سازمان بهداشت جهانی سالانه ۵۰۰۰۰۰ نفر دراثر ذرات آلاینده معلق دچار مرگ زودرس می گردند(کولز،۲۲،۲۰۰۳).
دلیل اینکه گردوغبار به عنوان یک مخاطره برای سلامت انسان محسوب می شود ناشی از ترکیبات شیمیایی، عناصر سمی،قطر ذرات یا میکرو ارگانیسم هایی است که این ذرات باخود حمل کرده وباعث بروز مشکلات بسیاری برای مناطق درگیربا این پدیده می شود. به طورنمونه غلظت متوسط کادیوم درگردوغبارهای خاورمیانه بیش از۲۴ppm بوده است(العباس وهمکاران،۲۰۱۰:۴۵).درحالی که حد مجاز این عنصر۰٫۰۵ میکروگرم درمترمکعب است(who ،۲۰۰۴:۷۹). یا به ازای افزایش هر۱۰ میکروگرم درمترمکعب درغلظت ذرات معلق کوچکتر از۱۰ میکرون درزمان گردوغبار، میزان مرگ ومیر نیز۱ درصد افزایش می یابد(لارا وهمکاران،۸۰۵،۲۰۰۸).