حقوق هوایی از منظر حقوق عمومی ایران و بین الملل

:

با وجود گسترش و رشد چشمگیر صنعت هواپیمایی، سالیانه میلیون ها نفر با این وسیلة سریع و نسبتاً امن مسافرت می نمایند، مسئله ای كه هیچ گاه به آن توجه شایسته ای نشده، حقوق مسافران هواپیماست. واقعیت آن است كه مسافران به حقوق خود به هنگام سفر با هواپیما آشنا نیستند. این عدم اطلاع را می توان اساسی ترین مشكل در زمینة حقوق مسافران دانست. به همین جهت، اغلب مسافران هواپیما در صورتی كه با مشكلی در پرواز مواجه شوند، دچار سردرگمی شده و مسئله را پیگیری نمی كنند و یا در صورت پیگیری، بدون رسیدن به نتیجه ای آن را رها می كنند؛ به نحوی كه این امر در عمل موجب گردیده كه بسیاری از شركت های هواپیمایی در جهت حفظ منافع خود، این حقوق را نادیده بگیرند. این تحقیق سعی دارد تا با بررسی تطبیقی اسنادی كه در سطح بین الملل مورد توافق كشورها قرار گرفته و توسط آنها تصویب شده، و نیز توصیه هایی كه از سوی سازمان های بین المللی فعال در این صنعت صورت گرفته است، به شناخت حقوق مسافران هواپیما دست یابد و سپس حقوق هواپیمایی داخلی و بین المللی را به منظور بررسی وضعیت و عملكرد آنها در خصوص رعایت حقوق مسافران با یكدیگر مقایسه كند. این تحقیق، یافته ها و توصیه هایی را ارائه كرده و با تمركز دقیق بر روی موضوع، ضرورت اطلاع رسانی به مسافران و وجود یا فقدان ضمانت اجراهای لازم را بررسی كرده و و به ما در كشف ملاك صحیح و ارائة راه حل های علمی و نیز رفع خلأ های قانونی كمك بسزایی خواهد كرد.

واژگان کلیدی:“حقوق ایران، حقوق بین الملل، حقوق هوا و فضا، ثبت و تابعیت، کنوانسیون مونترال”

الف –  بیان مسأله:

امروزه هواپیما ها نقش عمده ای در حمل و نقل داخلی و بین المللی ایفا می كنند. سالیانه میلیون ها نفر با این وسیلة سریع و نسبتاً امن مسافرت می كنند و به همین جهت، این امر موجب گسترش شركت ها و خطوط هواپیمایی گردیده است. در عین حال، مسئله ای كه هیچ گاه به آن توجه شایسته ای نشده، حقوق مسافران هواپیماست. در حقیقت، هنوز مسافران نتوانسته اند به شناخت حقوق خود به هنگام سفر با هواپیما دست یابند. به عنوان مثال مشخص نیست كه آیا در صورت كنسل شدن یا تأخیر در پرواز هواپیما یا ورود خسارت بدنی و مالی به مسافران، لوازم شخصی و كالاهایشان، آنها می توانند جبران این خسارت را مطالبه كنند؟ در صورتی كه پاسخ مثبت است، چگونه، با چه شرایطی و به چه مرجعی باید مراجعه كنند؟

به همین جهت، اغلب مسافران هواپیما در صورتی كه با یكی از مشكلات یادشده مواجه شوند، دچار سردرگمی شده و مسئله را پیگیری نمی كنند و یا در صورت پیگیری، بدون رسیدن به نتیجه ای، آن را رها می كنند. صرف نظر از بی اطلاعی مسافران از حقوق خود كه می توان آن را اساسی ترین مشكل در زمینة حقوق مسافران دانست، شركت های هواپیمایی نیز در جهت حفظ منافع خود از یك سو، از شناساندن حقوق مسلم مسافران به آنها خودداری می كنند و از سویی دیگر، این حقوق مسلم را در حد متعارف رعایت نمی كنند. بنابراین لزوم شناخت این حقوق و آشنا كردن مسافران هواپیما با آن و اعمال مكانیزمی به عنوان ضمانت اجرای رعایت این حقوق، به روشنی احساس می شود. بررسی و شناخت حقوق مسافران هواپیما، در وهلة اول، مستلزم مطالعة اسنادی است كه در سطح بین الملل مورد قبول كشورها قرار گرفته و توسط آنها تصویب شده است. از جملة این اسناد می توان به كنوانسیون 1944 شیكاگو، كنوانسیون 1929 ورشو و اصلاحات آن به موجب پروتكل های 1955 لاهه و 1971 گواتمالا و نیز كنوانسیون 1999 مونترال اشاره كرد. به موازات كنوانسیون های بین المللی یادشده، برخی نهادهای بین المللی از جمله اتحادیة بین المللی حمل و نقل هوایی (یاتا) نیز در زمینة حقوق مسافران هواپیما فعالیت های شایسته ای انجام داده اند كه مطالعة آنها خالی از فایده نیست. اگرچه اكثر كشورها با پیوستن به كنوانسیون های بین المللی و عضویت در اتحادیه های یادشده، خود را تا حدودی ملزم به رعایت مقررات مصوب آنها كرده اند، اما با وجود این، در جهت رعایت بیشتر حقوق مسافران هواپیما، قوانینی تدوین و تصویب كرده اند كه به مراتب كامل تر، منسجم تر و دقیق تر از مقرراتی است كه كنوانسیون ها و اتحادیه های بین المللی رعایت آن را توصیه می كنند. بنابراین، بررسی مقررات وضع شده توسط دیگر كشورها در زمینة حقوق مسافران هواپیما و مطالعة تطبیقی آن با قوانین و رویه هایی كه در كشور ما اجرا می گردد، می تواند به تفسیر نقاط ابهام، رفع خلأ های قانونی و چگونگی اعمال مكانیزمی به عنوان ضمانت اجرای رعایت حقوق مسافران، كمك بسزایی كند.

پس از بررسی حقوق مسافران هواپیما در اسناد مصوب كنوانسیون ها و اتحادیه های بین المللی و قوانین كشورهای مختلف و مطالعة تطبیقی آن، آنچه ضروری به نظر می رسد، مطالعة وضعیت موجود شركت های هواپیمایی، اعم از شركت های داخلی و خارجی، در خصوص چگونگی و نحوة رعایت حقوق مسافران است. در حقیقت، آنچه «هست» همیشه بر «باید» ها منطبق نیست. به علاوه، از آنجا كه این تحقیق، صرفاً به تئوری پردازی نپرداخته و قصد دارد در عمل بخشی از مشكلات موجود در زمینة حقوق مسافران هواپیما را حل كند، اهمیت بررسی وضعیت رعایت این حقوق در حال حاضر توسط شركت های هواپیمایی داخلی و خارجی، بیش از هر امر دیگری روشن خواهد شد. ترتیب فوق، نه تنها به ما در خصوص وجود یا فقدان ضمانت اجراهای لازم شناخت كاملی ارائه می دهد، بلكه در ارائة پیشنهادها و راهكارهای عملی چشم اندازی نوین پیش روی ما خواهد گذاشت. بنابراین با توجه به آنچه گفته شد، مطالب این تحقیق را در سه بخش كلی ارائه خواهیم كرد. در بخش نخست، حقوق مسافران هواپیما را در اسناد مصوب كنوانسیون ها و اتحادیه های بین المللی و نیز مقررات كشورهای مختلف بررسی كرده و مطالعة تطبیقی جامعی خواهیم كرد. بخش دوم را به بررسی وضعیت موجود شركت های هواپیمایی داخلی و خارجی اختصاص داده و در نهایت در بخش سوم، به منظور رفع پاره ای از مشكلات موجود در زمینة حقوق مسافران و رعایت آن در كشور، پیشنهادها و راهكارهای عملی ارائه خواهیم كرد.

ب –  اهمیت و ضرورت پژوهش:

در سال های نخست استفاده از هواپیما، فقدان قوانین و مقررات یکسان در سطح بین المللی در خصوص حمل و نقل هوایی مورد توجه کشورهای بین المللی قرار گرفت که مشکلات فراوانی در این زمینه ایجاد گردید، زیرا کشورهای مختلف، هرکدام قوانین مربوط به خود را داشتند که این مساله سبب سرگردانی مسافران می شد، این امر زمانی اهمیت دوچندانی یافت که مسافری مجبور بود تا در پرواز خود از کشور مبداء به کشور مقصد، از کشور ثالثی عبور نماید و در آن کشور فرود بیاید و یا اینکه مسافری در یک پرواز هوایی دچار سانحه می شد، در این صورت در خصوص قانون حاکم بر این دعوی اختلاف نظر به وجود می آمد که آیا قوانین و مقررات کشور مبداء باید به مرحله اجرا گذاشته شود و یا کشور مقصد و یا کشوری که مسافر از آن عبور کرده باید  اجرایی شود؟