دادرسی غیابی در محاکمات بین المللی

موضوع اصلی این نوشتار راجع به بررسی دادرسی غیابی و مبانی آن در حقوق جزای بین الملل می باشد دادرسی  غیابی  را به طور مستقیم در حقوق  جزای بین الملل و البته در حقوق جزای  داخلی برای مقابله با بی کیفر ماندن  مجرمان  و مرتکبان  جرایم  بکار می گیرند درواقع در حقوق داخلی و حقوق جزای بین الملل، اگرچه دادرسی غیابی را هیچ کس یک دادرسی مطلوب و مناسب قلمداد نمی کند ولی اکثراً، هم عقیده هستند که برای اینکه مرتکبان جرایم عمومی داخلی و جرایم بین المللی در عرصه حقوق بین الملل، از مجازات و سزای اعمال خود فرار نکنند، دادرسی غیابی می تواند پسندیده  باشد بی کیفری عبارت است  از عدم مجازات  فردی که قاعده حقوقی دارای  ضمانت  اجرای  کیفری  را نقص  کرده باشد به عبارت دیگر مصون  ماندن یک فرد بعد از انجام عمل ممنوعه را بی کیفری می گویند با در نظر گرفتن انواع  اعمال ناقص  قواعد حقوقی بین المللی، سه نوع اصلی تخلف از تعهدات  یا نقض قواعد به چشم  می خورد  که عبارت اند  از 1- تخلفات و نقص های غیر کیفری، 2- تخلفات و نقص های کیفری که با لذات  ناقض  نظم  عمومی داخلی یک یا چند کشور عضو جامعه بین المللی  است و  نظم عمومی  بین المللی را بر هم می زند و به عنوان جرم بین المللی  شناخته شده اند  3- تخلفات و نقص های کیفری که با لذات نظم عمومی بین المللی را برهم می زنند و علاوه بر آن ناقص  نظم  عمومی داخلی کشور  یا  کشورهای  دیگر است. این اعمال نیز به عنوان جنایات  بین المللی شناخته شده است.

بی کیفری موردنظر  این پژوهش نیز  ناظر  به همین  اعمال  دسته سوم  است. ازآنجاکه این گونه اعمال  ضرورتاً  ناقض  نظم  عمومی داخلی کشور یا کشورها نیستند. و چه بسیار  مصادیقی  از این  اعمال  که با هدایت، برنامه ریزی یا مساعدت دولت ها واقع می شوند، علی رغم  اهمیت  ذاتی  که در نقض نظم عمومی بین المللی و حتی به خطر  انداختن  صلح و امنیت بین المللی دارند، متأسفانه بسیاری  از آن ها  علی الاصول به موجب قوانین استقرار انواع مصونیت ها، امتیازات، قوانین ملی عفو عمومی، معافیت از مجازات، رعایت  تخفیف های غیرقابل توجیه چه ازنظر  ماهوی  و چه ازنظر شکلی  در  تعیین  مجازات  یا در انجام  دادرسی  و حتی در اعمال مجازات، ازجمله  مواردی  هستند  که موجب  بی کیفری  در قبال ناقض قواعد حقوقی  بین المللی می شوند.

برای جلوگیری  از بی کیفری متهمان در دادرسی های  داخلی و بین المللی راهکارها محاکمه غیابی متهمان به جرایم بین المللی است. در این شیوه از دادرسی بعدازاینکه امکان دسترسی به متهمان فراهم نگردید، رسیدگی به اتهامات وی به صورت غیابی انجام می گیرد در این پایان نامه تلاش بر این است که مبانی و اقتضائات محاکمه غیابی در دادرسی های بین المللی موردبحث و بررسی قرار گیرد.

1-2-طرح تحقیق

1-3-بیان موضوع

در رسیدگی های کیفری اصل بر رسیدگی حضوری است رسیدگی غیابی به پرونده ها استثنایی بر اصل است و نباید به عنوان یک قاعده در آیین دادرسی تلقی گردد. به همین دلیل در نظام حقوق بین الملل در خصوص تجویز محاکمه غیابی تردیدهای فراوانی وجود دارد حقوق بین الملل عرفی و حقوق بین الملل قراردادی در دست یابی به یک راه حل بنیادین، که ازیک طرف حقوق متهمان رعایت شود و از طرف دیگر جنایات بین المللی بدون تعقیب، محاکمه و مجازات نماند ناکام بوده است در حقوق کیفری ملی به ویژه در نظام حقوقی نوشته و حقوق دادرسی اسلامی (البته در اکثر جرایم و نه همه آن ها) برگزاری محاکمات غیابی امری مسلم و پذیرفته شده است.لکن در نظام حقوقی کامن لا جز در موارد استثنایی محاکمه غیابی پذیرفته نیست. از برگزاری محاکمات در نورنبرگ آلمان تا دادگاه رفیق حریری در لبنان در مهروموم های اخیر یک بار دیگر پیوند نزدیکی بین حوادث بین المللی برقرار گردیده است که در اساسنامه هر دو دادگاه رسیدگی غیابی به صراحت پذیرفته شده است. بااین حال به نظر می رسد تجویز یا ممنوعیت محاکمه غیابی تابعی از شرایط و اوضاع واحوال است. تصریح اسناد بین المللی به حق حضور متهم در جلسات دادرسی مانع از رسیدگی غیابی نیست.

محاکمه غیابی یا واژه «قضاوت غیابی» بجای واژه های دادرسی غیابی و رسیدگی غیابی استفاده می شود. محاکمه ای که متهم به هر دلیلی در آن حضور نیافته باشد، که این عدم حضور اگرچه در اکثر موارد می تواند به خاطر ترس متهم از مجازات ها و واکنش سخت جامعه بین الملل به اعمال و جرایم ارتکابی از سوی فرد باشد اما در مواردی نیز ممکن است به خاطر دلایلی همچون عدم اطلاع متهم از تشکیل پرونده علیه خودش (متهم) باشد.

البته در نظام های حقوقی دنیا برخورد متفاوتی با جواز یا عدم جواز دادرسی غیابی به عمل آمده است. در نظام کامن لا اصل بر رسیدگی حضوری است و رسیدگی غیابی به ندرت پذیرفته شده است حال آنکه، در نظام تفتیشی با مساله محاکمه غیابی برخورد منعطف تری صورت می گیرد. فلسفه متفاوت دو نظام دادرسی نیز مبتنی بر آیین دادرسی ترافعی و تفتیشی است. از سوی دیگر در نظام دادرسی ملی و بین المللی نیز در خصوص محاکمه غیابی اختلاف نظرهای فراوانی وجود دارد. در منشور دادگاه نورنبرگ محاکمه غیابی به رسمیت شناخته نشده است. در جریان طرح اساسنامه رم نیز مباحث قابل توجهی در رابطه با جواز یا عدم جواز محاکمه غیابی وجود داشت. طرفداران محاکمات غیابی چنین استدلال می کردند که با توجه به مشکلات عملی فوق العاده در ارتباط با اجبار به احضار در محاکمات بین المللی، محاکمات غیابی ضروری به نظر می رسد. ویلیام ثبت اظهار می دارد در جریان طرح اساسنامه رفع مساله محاکمات غیابی غالباً به صورت نادرست و به عنوان یک انحراف اساسی از نظام قضایی کامن لا که آن را مجازات نمی شمارند، مطرح شد. حال آنکه، در نظام کامن لا نیز محاکمات غیابی در مواردی استثنائا پذیرفته شده است. لذا در این پایان نامه در خصوص علی التفاوت بین دو نظام دادرسی داخلی و بین المللی نیز سخن به میان خواهد رفت که چرا در دادرسی های داخلی تقریباً دادرسی غیابی به یک امر فراگیر و پذیرفته شده تبدیل شده است اما درعین حال در نظام کیفری بین الملل به این موضوع همچنان با دیده شک و تردید نگریسته می شود و در اساسنامه بعضی از دادگاه های بین المللی پذیرفته نشده و در بعضی دیگر با شروط و قیدهای فراوانی روبرو گردیده است.

مساله مهم دیگری که در این پایان نامه موردبحث و بررسی قرارگرفته این است که آیا صرف حضور فیزیکی متهم در جلسه دادگاه کافی است یا حضور در محاکمه باید همراه اقتضائاتی باشد. زیرا در دادرسی های کیفری بین المللی بعضاً متهمان در جلسه دادرسی حضور می یافتند، بدون این که مبادرت به دفاع از خودنمایند این گونه حضوری بدون برخورداری از حقوق لازم الرعایه به هیچ وجه کفایت نمی کند و نمی تواند یک حضور مؤثر قلمداد گردد. در پژوهش حاضر همچنین تلاش خواهد شد که حضور متهم و اقتضائات آن در دادرسی مورد تجزیه وتحلیل قرار داده شود و به بررسی این موضوع در رویه دادگاه های کیفری بین المللی پرداخته شود.

اما یکی از مسائل مهم در امر رسیدگی های کیفری این است که آیا در دادرسی های کیفری در محاکم بین المللی اصل بر رسیدگی متعدد نسبت به موضوع مطروح شده واحد می باشد یا خیر بدیهی است چنانچه به گفتگوی مورد نزاع دقیقاً در یک مرحله رسیدگی به عمل آید، منظور دادگاه که کشف حقیقت امر و نتیجتاً ذی حق شناختن احد از طرفین است، به آسانی انجام و صورت نخواهد گرفت و این رسیدگی در یک مرحله که از بهترین نحوه دادرسی بشمار می رود کاملاً برای حل وفصل اختلافات اشخاص کافی نخواهد بود. متأسفانه نگاه به علل احکامی که به اشتباه صادر می شود اثبات می کند که از این لحاظ برای حفظ حقوق مردم و حیثیت دوایر قضایی رسیدگی مجدد را در مرحله بالاتر ضروری دانسته اند و دادگاه هم با در نظر گرفتن اینکه حکم قبلی قطعی نبوده در مرحله تجدیدنظر مسلماً مراقبت و توجه بیشتری بکار می برد، در این صورت احکام صادره از احکام دادگاه نخستین صحیح تر خواهد بود. طبق اصل کلی، بدون استماع اظهارات طرفین حل وفصل موضوع موردبحث خلاف عدل است و برای دادگاه غیر میسر می باشد و از طرفی هم چنانچه جوابگو در قبال دعوی مدعی سکوت اختیار کند دادگاه نمی تواند او را اجبار به دفاع نماید از این لحاظ معمولاً در اکثر کشورها به حضور متهم و دفاع وی از خود اهمیت بسیار زیادی داده به گونه ای که اگر متهم حاضر نباشد و یا وی سکوت نماید در قوانین پیش بینی شده که امکان صدور حکم راجع به موضوع موردبحث امکان پذیر نیست مگر بعد از استماع مدافعات مدعی علیه و لااقل بعد از انقضای مدت مقرر برای تقدیم جواب به دادخواست مدعی. لذا ازاین گونه مباحث می توان به اهمیت حضور متهم در دادرسی و شنیدن اظهارات وی پی برد و حتی اگر در این کشورها دادرسی بدون حضور متهم را نیز بپذیرند تلاش می کنند برای جلوگیری از اشتباهات قضایی که در این گونه دادرسی ها بیشتر از دیگر مواقع اتفاق می افتد، به متهم حق اعتراض که واخواهی نامیده می شود، بدهند تا جلوی این اشتباهات گرفته شود.

محاکمه غیابی یکی از اختلافات بنیادی بین اکثر کشورهای حقوق نوشته و نظام کامن لا می باشد. هرچند برخی این تفاوت بنیادی را رد می کنند. به طورکلی می توان گفت که در نظام کامن لا محاکمات غیابی ممنوع است. به عبارت دیگر، کشورهای کامن لا همیشه حضور متهم را برای شروع به محاکمه ضروری می دانند. در نظام دادرسی اتهامی برای ممنوعیت محاکمه غیابی دلایلی عنوان کرده اند که عبارت اند از: چون محاکمه اساساً دوئلی است که میان دو طرف (دادستان و متهم) در جریان است، حضور طرفه ای نزاع ضروری است، در غیر این صورت، جریان محاکمه به معنی واقعی ادامه پیدا نمی کند؛ زیرا در نظام کامن لا جمع آوری مدارک به عهده طرفین و اثبات اتهام به عهده دادستان و رفع آن به عهده متهم خواهد بود، در صورت غیبت وی کسی نمی تواند آن نقش را به جای وی بازی کند.